Dank u zeer wel, pater Pierre Pérignon! Want, zo wil het de traditie, champagne zijn we verschuldigd aan de bruisende creativiteit van Dom Pérignon, die leefde van 1638 tot 1715, en keldermeester was in de prestigieuze Benedictijnerabdij van Hautvillers.
De grote doorbraak voor de champagnewijn kwam er onder de Franse koning Lodewijk XV. Vooral de dames aan het hof maakten de champagne wereldberoemd. Memorabel is de uitspraak van Madame de Pompadour: “Champagne is de enige wijn die een vrouw mooi doet blijven nadat ze hem heeft gedronken”.

Vandaag is champagne wereldwijd big business geworden. Mondiaal wordt zowat 2,5 miljard liter mousserend wijn geproduceerd. Champagne is goed voor 12 procent van die bruisende zee. Cijfertjes en gegevens rollen uit de computers in Reims, Epernay en omstreken: omzet, winst, overvloed, export, Franse markt, schaarste, herziening van de appellatiegebieden, de klant wil meer chardonnay, … Wat er ook van zij, champagne is hot!

280.000 percelen herzien

De Champagneregio zit midden zware discussies over de herziening van de afbakening van de AOC-regio. Omdat het aanbod van zo’n 34.000 ha wijngaarden niet meer voldoet aan de wereldwijde vraag van de bubbelminnende klant, werd de optie genomen de appellatie te herzien. Niet om her en der wat bij te planten, wel om alles wat sinds 1927 vastligt in de huidige AOC aan de huidige stand van zaken te toetsen. Dat wil zeggen dat zo’n 280.000 percelen, verspreid over 675 wijngemeentes, stuk voor stuk opnieuw worden bekeken.
Ook de champagnekurk is onderwerp van hevige discussie. Want net als bij andere wijnen is kurk ook hier af en toe oorzaak van een ‘defecte’ fles. En aan die prijs is dat doodzonde. Kroonkurk kan technisch, maar het imago wil dat niet. Dan maar experimenteren met (deels) plastic champagnekurken... Enfin, stof genoeg!

Amper 3 uurtjes rijden 

Voor de prijs hoef je het niet echt te doen, maar een champagne die je ter plaatse kocht, inclusief de petite histoire locale, en bij de eindejaarsfeesten ontkurkt, smaakt toch zoveel beter…
En waarom zouden we dat niet combineren met een korte uitstap naar de champagnestreek? Is het precies omdat die streek zo dichtbij ligt, of omdat het klimaat er niet gegarandeerd zonnig is, dat we niet te vaak gaan rondtoeren? Feit is dat de uitgestrekte wijngaarden tussen Reims en Epernay voor velen nog onbekend terrein zijn. In amper drie uurtjes rijden ben je d’er. De Champagne is trouwens de dichtst bij Vlaanderen gelegen wijnstreek.

Als uitvalsbasis is Epernay ideaal. Epernay, niet eens een grote stad, telt 26.000 inwoners. Ter vergelijking: Reims heeft er bijna 200.000.
Als intro is de Avenue de Champagne waar kanjers van champagnehuizen liggen te pronken een absolute must.

De champagneboeren doen er alles aan om hun klanten te plezieren. Je wordt er vaak overdonderd met uitnodigingen om de oude in de kalkrotsen uitgehouwen kelders te bezoeken, of om er kennis te maken met de ambachtelijke manier van doen. De hele grote champagnehuizen hebben een waar leger van sympathieke lieden dat u met open armen zal ontvangen.
Maar als je er dan toch bent, zoek dan zeker ook een kleine champagneboer op. Hij zal u met fierheid over zijn doen en laten vertellen!

Sterk merk, ijzersterke bescherming

Het merk ‘Champagne’ is ongetwijfeld het best beschermde ter wereld. Op dit ogenblik lopen zo’n 800 onderzoeken, waarvan er wellicht een heel aantal in de rechtzaal zullen uitmonden.
“We doen alles, maar dan ook alles om onze eigenheid te beschermen”, zegt Daniel Lorson ons. Lorson is communicatieverantwoordelijke bij het CIVC, het Comité Interprofessionnel du Vin de Champagne, dat de belangen van de regio behartigt. Dat CIVC is, in tegenstelling tot andere Franse of buitenlandse wijnregio’s, letterlijk een echte vakvereniging. Al wie wat dan ook in de champagnebusiness wil ondernemen, moet zich aansluiten bij het CIVC, dat zo dus een belangenvereniging van iedereen is.
Eén van de volgende megaprojecten van de Champagne, waarvan het CIVC aan de kar trekt, is een erkenning krijgen van UNESCO als uniek werelderfgoed. Met de kandidatuur worden zowel de wijngaarden als de ondergrondse kelders verdedigd. Het is nog even wachten tot in 2010 om te vernemen of het dossier ook de eindmeet haalt. Die wereldschat is echt de moeite waard om te ontdekken. 

Een verblijf in de sterren

De Champagne biedt ook een brede waaier aan overnachtingsmogelijkheden. Er zijn tal van rustieke kleine hotelletjes en charmante chambres d’hôtes. Absolute top is Hostellerie La Briquetterie in Vinay, op een boogscheut van Epernay. Dat domein, ooit een steenbakkerij, is al jaren een referentie in de regio. Het is nu een viersterren Relais & Châteaux, maar het huis wil zich nog upgraden. In 2003 werd het gekocht door de Parijse hoteleigenaarster Philipon. De jongste vijf jaar werden exterieur (nu geen rode baksteen meer, maar wel witte steen) en het interieur (de klant wil steeds ruimere en nog luxueuzere kamers) grondig aangepakt. Het vroegere restaurant is nu een gezellige bar en er werd een geheel nieuw, en hoogstaand, restaurant bijgebouwd. Je kan je laten verwennen in het welness-centrum, een baantje trekken in het zwembad en je vervolgens nestelen in de fraaie rozentuin, met een glaasje bubbels off course...

Epernay is maar een boogscheut weg. Wij reden er rond tijdens de druivenpluk. Op het lappendeken van wijngaarden is het een drukte van jewelste.
De regio van Hautvillers is zonder meer een aards paradijs. Van op de heuvelrug, heb je een fraai uitzicht op de vallei van de Marne.

We houden halt bij het kleine Champagnehuis Nominé-Renard in Villevenard. Geen grote praal hier, wel ambitieuze wijnbouwers die, zelfs in volle oogst, tijd vinden om honderduit over hun product te vertellen
Ondertussen rijdens de tractoren af en aan en worden de druiven binnengehaald. Eigenaars Catherine en Claude zijn tevreden over de kwaliteit: “Les raisins ont la croque”. En er verschijnt een brede, tevreden lach op hun gelaat.


Briljant champagnestoefertje

De volgende ochtend trekken we naar het champagnehuis Leclerc Briant, boven in de heuvels van Hautvillers.
‘Monsieur Leclerc’, een chique man met stoefertje in het vestzak, ontvangt ons hoogst persoonlijk en leidt ons rond in het ondergrondse gangenstelsel waar de flessen liggen. Beetje avontuurlijk man, want bergbeklimmers kunnen zich in zijn champagnekelders uitleven met een afdaling van 40 meter de diepte in. De man geeft lessen in sabrage, behoudt nog steeds het record van de grootste toren gevulde champagneglazen (“Het zijn er welgeteld 33.000!”) en is onder meer ook piloot.
“Ik werk eigenlijk biologisch”, bezweert hij ons. “Geen chemische behandelingen hier, wij wieden alles. Je zal er weinig horen over praten in de Champagne, maar er zijn er steeds meer die het doen. Geloof me’”
Waarom die geheimdoenerij, vragen we. “Tja”, zucht monsieur Leclerc, “het grootste probleem is dat alles hier zo superstrikt verloopt. Misschien is dat eigenlijk wel goed, hoor. Maar weet je dat de champagneboer zich aan 330 bladzijden reglementen moet houden. Beetje waanzin, soms”.

Fruitige fraicheur

Van Epernay trekken we naar champagnehuis Billecart Salmon, in Mareuil sur Aÿ, sinds jaar en dag onze favoriet.
Onderweg slaan we een praatje met een groep wijnplukkers die aan de slag zijn voor het huis Jacquesson.

Bij aankomst bij Billecart Salmon ligt alles er kraaknet bij. “Moet ook altijd”, zegt Claudia Meignuex die ons ontvangt. “Maar vandaag zit alles extra in de plooi, want morgen is hier de grote familiereünie!”
We bezoeken kelders, de cuverie (“un vrai bijou”, was ons gezegd), de eindeloze kelders waar het vloeibare goud ligt te wachten, de manuele verpakkingsafdeling van de topcuvées, waar delicate vrouwenhanden voor de finishing touch zorgen, en sluiten af met een onvergetelijke degustatie. De basiscuvée heeft, precies door de vinificatie op lage temperatuur een ongeëvenaarde fruitige fraicheur. De Rosé Brut, voor ons zowat het nec plus ultra, is fragile bleek van kleur, maar spreidt meteen zijn intense aroma’s tentoon.

’s Avonds kiezen we voor een lekker werk van barmhartigheid; de hongerigen spijzen. We hebben gereserveerd in La Grillade Gourmande, een aanrader van vriend Eric Merny, wijnmeester van de Vlaamse Wijngilde. De innemende chef Christophe Bernard, die het vak leerde bij Paul Bocuse en Alain Ducasse, weet op een unieke manier eenvoud en kwaliteit in het bord te toveren.

Reims: een glimlach, of toch niet?

Van Epernay naar Reims is niet zover, enkel de heuvelsrug over en daar doemt de imposante kathedraal op.
In de schaduw van de kathedraal ligt de toeristische dienst. Wie daar inschrijft voor een wijnwandeling, krijgt waar voor zijn geld. Absolute must is uiteraard een kathedraalbezoek. Groot is onze verwondering én ontgoocheling dat de wereldvermaarde engel aan het westportaal, “le sourire de Reims”, niet te zien is wegens restauratie. Jammer, maar niet getreurd.
Op dat portaal én ook in het interieur van de kerk verwijzen tal van beelden en glasramen naar de druiven en de champagne. Na zware oorlogsschade werden veel glasramen gerenoveerd door het Atelier Jacques Simon, een lokaal atelier met wereldfaam dat vandaag nog steeds aan de slag is. Wie de kathedraal bezoekt: vergeet de glasramen van Marc Chagall in het koor van de kerk niet.

Niet te missen is ook de koekjeshandel Fossier. Hier liggen, naast en tussen de criquignoles, de massepains, de macarons, de madeleines en de bouchons de champagne ook de vermaarde Biscuits roses de Reims.

In de stad, waarvan de hoofdstraten momenteel in volle heraanleg zijn, zijn de Eglise Saint-Jacques en vooral de indrukwekkende abdij van Saint-Rémi (gesticht in 760 door de Benedictijnen) zonder meer verplichte aanraders.
Overigens, nog tot Kerstdag kan je in Reims de grootste kerstmarkt van Frankrijk bezoeken.

De kunst van de champagnewijn

De basis voor de champagnewijn vormen de blauwe pinot noir, de blauwe meunier en de witte chardonnay-druif. Na de pluk, in september, worden de druiven bijzonder voorzichtig geperst, zonder kneuzen. Zo krijgt de wijn zijn witte kleur (er bestaat ook rosé champagne), want enkel het sap laat men gisten. Er is dus zo weinig mogelijk contact met de blauwe druivenschillen. Na het persen, gaat de wijn in vaten, tot de lente. Dan begint het vocht aan zijn echte champagnebestaan.
Het is de kunst een constante, herkenbare en eigen mengeling (cuvée) samen te stellen om die typische smaak te bekomen. Elk champagnehuis streeft naar een eigen, constant en herkenbaar smaaktype. Dat wordt bekomen door het mengen van wijnen uit verschillende jaargangen. In uitzonderlijk goede oogstjaren wordt champagne gebotteld van dat éne jaar. De fles krijgt dan ook een jaartal mee: een champagne millésimé, dus.
Nadat aan de gemengde wijnen een dosis gist en suiker is toegevoegd, worden zij gebotteld. Nu volgt het langzame proces waarbij suiker omgezet wordt naar alcohol en koolzuurgas. De champagnebelletjes worden geboren...

Het geheimzinnige liqueur de dosage

Maar de klus is lang niet klaar, want bij die tweede gisting, op de fles, ontstaat bezinksel. En dat moet uiteraard worden weggewerkt. Daarom worden de flessen schuin en met de stop (op dat moment nog een gewone kroonkurk) naar onder in lessenaars (pupitres) geplaatst. Enkele weken lang worden ze steeds meer in rechte kopstand gedraaid (remuage), zodat het bezinksel zich afzet op de kurk. Vervolgens wordt de stop en het bezinksel verwijderd. Daarbij gaat ook wat champagne verloren. Daarom wordt, voor de champagnekurk erop gaat, de fles met een liqueur de dosage bijgevuld. Vaak is dit een ultrageheim moment, want elk champagnehuis heeft zijn eigen aanpak. De hoeveelheid suiker in dit bijvoegsel bepaalt uiteindelijk het type champagne: Brut, Extra Dry, Sec of Demi-Sec. Die strakke smaaktypes worden door sommige huizen lichtjes bijgeschaafd.
Waar de meeste champagne uit een mengsel komt van witte en blauwe druiven, kunnen ook enkel witte druiven gebruikt worden. Dat wordt dan een Blanc de Blancs. Voor de rosé champagne wordt witte en rode wijn, uit de Coteaux Champenois, gebruikt.

Hoe dan ook: drinken, genieten en feesten, dat is de boodschap!


Tekst & foto's Katrien Verstraete & Stéphane Godfroid
december 2008